Sel Afetinde Araç Kullanımı: Ne Zaman Girilmez, Taşkın Suyunun Fiziği, Sel Sonrası Yollar, Giresun ve Kastamonu Sellerinden Dersler

22 Ağustos 2020 gecesi Giresun'da üç vadi aynı anda sel altında kaldı ve ertesi sabah Dereli'de gördüğümüz manzara, dere geçişi hakkında bildiğimiz her şeyi anlamsız kıldı: Yol, dere olmuştu; köprü, yerinde yoktu; asfaltın altı, oyuk bir tüneldi. O gün ve sonraki on gün boyunca, off-road aracının sel afetindeki sınırlarını sahada öğrendik. Bir yıl sonra Kastamonu Bozkurt'ta aynı dersleri tekrar gördük. Bu yazı, o derslerin toplamıdır: Sel suyu bir dere değildir, sel sonrası yol bir yol değildir ve 4x4 aracın sel afetindeki ilk kuralı, ne zaman girmeyeceğini bilmektir.

Sel Suyu ve Dere: Neden Farklı?

Normal dere geçişinde su, bilinen bir yatakta, ölçülebilir derinlikte ve görece sabit hızla akar; dip yapısı tahmin edilir ve karşı kıyı görülür. Sel suyunda hiçbiri geçerli değildir: Su, yatağını terk etmiş ve yolları, tarlaları, sokakları kaplamıştır; derinlik, yolun altındaki oyuk ve çukurlarla dakikada değişir; hız, dereden birkaç kat fazladır ve sürükleme gücü hızın karesiyle artar; su bulanıktır ve dibi göstermez; ağaç, kaya, araç parçası ve moloz taşır; seviyesi yukarıdaki yağışla yükselmeye devam eder. Bu nedenle sel suyu, off-road'un su geçişi tekniğinin uygulanacağı bir zemin değil, kaçınılacak bir tehlikedir.

Taşkın Suyunun Fiziği: Sayılar

Akan suyun bir araca uyguladığı kuvvet, derinlik ve hızla birlikte büyür. Genel kabul gören değerler: 15 cm hızlı akan su, yayanın dengesini bozar; 30 cm akan su, sıradan bir otomobili sürüklemeye başlar; 45–60 cm akan su, çoğu 4x4 aracı yüzdürür ve sürükler. Yüzdürme, suyun aracın altına girip kaldırma kuvveti uygulamasıyla başlar; araç yüzdüğü anda lastikler zeminle temasını keser ve akıntı, aracı bir kayık gibi taşır. Ağır pikaplar ve yüklü araçlar biraz daha dayanır, ancak fark santimlerle ölçülür; hiçbir 4x4, taşkın halindeki bir dereyle baş edemez. 2020 selinde, akan suyun bir yol makinesini nasıl sürüklediğini gördük; o görüntü, kulübün sel kuralını yazdı: Sel suyuna girilmez.

"Girilmez" Kararı

Sel anında ve hemen sonrasında bir su bölümüne yaklaşırken karar, tek sorudur: Bu su hareket ediyor mu? Akan su, derinliğinden bağımsız olarak "girilmez" demektir; çünkü derinlik görülmez, dip bilinmez ve seviye yükselir. Durgun su (yolda birikmiş, akıntısız) için standart su geçişi kuralları geçerlidir: Yürüyerek ölçüm (akıntı yoksa), dip kontrolü, aracın sınırı, pruva dalgası tekniği. Ancak durgun görünen su, yolun altındaki bir oyuğu ya da kapalı bir menfezin arkasında biriken suyu gizleyebilir; sel bölgesinde durgun su bile, ancak yürüyerek ölçüldükten sonra geçilir. Kulübün sel kuralları: Akan suya girilmez; su, üzerinde köpük, dalga ve moloz taşıyorsa girilmez; suyun kaynağı (yukarıdaki dere) hâlâ yağış alıyorsa girilmez; karşı kıyı ve çıkış görülmüyorsa girilmez; kriz masası "yol kapalı" diyorsa girilmez. Yardım taşıyan araç, yardıma muhtaç hale gelmemelidir; girilmeyen su, konvoyu ve yardımı korur.

Sel Anında Sürüş

Sel uyarısı alındığında ya da sel başladığında araçla yapılacaklar: Dere yatağı, vadi tabanı ve alçak yollardan derhal uzaklaşmak; araç, yüksek ve sağlam zemine çekilmek (dere kenarı park yerleri ilk giden yerlerdir); yağış devam ederken vadiye inmemek; yol üzerinde su görüldüğünde durmak ve geri dönmek (yolun devamı su altında olabilir); gece sel sürüşünden kesinlikle kaçınmak; heyelan riski olan yamaç altı yollardan uzak durmak (yağmurla doygun yamaç, saatler içinde kayar); telsiz ve uydu cihazıyla kriz masası ve konvoyla iletişim. Araç suya kapılırsa: Camlar açık, kemer çözük, kıyıya yakın tarafın camından çıkış, akıntıyla çapraz yüzerek kıyı; araç sonra gelir. Sel anında en iyi sürüş, sürmemektir; kriz masasının ilk gece için "hazır ol, bekle" demesinin nedeni budur. Giresun'da sel gecesi araçlarımız il merkezinde hazırdı ama vadiye sabah, kriz masası kararıyla girdi.

Sel Sonrası Yollar: Görünmeyen Tehlikeler

Sel çekildikten sonra yollar açılır gibi görünür; ancak sel sonrası yol, off-road aracı için sel anından bile sinsi bir tehlikedir:

• Altı oyulmuş asfalt: Su, asfaltın altındaki dolguyu götürür; yüzey sağlam görünür, araç ağırlığıyla çöker. Yol kenarında ve menfez çevresinde en sık görülür; yolun ortasından ve yavaş.
• Menfez ve köprü çevresi: Menfezler tıkanıp aşırı yüklenir, çevresi oyulur; köprü ayakları zayıflar. Kastamonu'da bir pikabımız, altı oyulmuş bir menfezin kenarında ön tekerleğiyle boşluğa düştü ve vinçle kurtarıldı. Menfez ve köprüler yürüyerek kontrol edilir; şüphede geçilmez.
• Çamur ve moloz tabakası: Yol, 30–50 cm çamur ve molozla kaplı olabilir; altındaki yol yüzeyi bilinmez; çamurun altında büyük kaya ve metal parçalar. Yavaş, düşük basınç, gözcü.
• Değişmiş dere yatakları: Dere, yeni bir yatak açmış olabilir; eski yol dereye dönüşmüştür. Harita ve iz geçersizdir; kulübün eski izleri, yalnızca genel yön için kullanılır.
• Heyelan ve kaya düşmesi: Doygun yamaçlar günlerce hareket eder; yamaç altı yollar, yağış bitse de riskli.
• Kablolar ve altyapı: Kopmuş elektrik telleri (su ve çamurda görünmez), açığa çıkmış borular; elektrik tellerine yaklaşılmaz.
• Su kalıntıları: Yolda kalan durgun su, altındaki çukuru gizler; ölçülmeden girilmez.

Sel sonrası konvoy, yürüme hızında, gözcüyle ve tek tek ilerler; her şüpheli bölüm önce yürünür.

Lojistik Görevlerinde Sel Sürüşü

Sel afetinde 4x4'ün görevi, kapanan köy yollarına yardım taşımaktır ve bu görev, sel sonrası yolların tüm tehlikelerini içerir. Giresun'da Dereli, Espiye Gelevera ve Doğankent vadilerinde, Kastamonu'da Bozkurt köy yollarında uyguladığımız kurallar: Kriz masasının verdiği rota ve görevlendirme dışına çıkılmaz; konvoy 3–7 araç, lider ve süpürücü, vinçli araç konvoyda; her araç yüklüdür ve yük dengesi (ağırlar aşağıda) sel sonrası yolda daha da kritiktir (yüklü araç oyuğa daha kolay çöker); yol, her şüpheli noktada yürünür; menfez ve köprüler kontrol edilir; dere geçişi yalnızca durgun ve ölçülmüş suda; heyelan yamaçları hızla geçilir, altında durulmaz; gece görev yapılmaz (Giresun'da geceleri araçlar yüklendi, dağıtım sabah yapıldı); telsizle sürekli rapor; sosyal medyada yol durumu teyitle paylaşılır (afet iletişimi yazımız). Bu kurallar, on gün boyunca 30 araçla sıfır kaza ile çalışmamızı sağladı.

Heyelan: Selin Sessiz Ortağı

Karadeniz'de sel, heyelanla gelir. Yağmurla doygun yamaçlar, sel sırasında ve sonraki günlerde kayar; yollar kapanır, evler ve araçlar yamaç altında kalır. Heyelan işaretleri: Yamaçta yeni çatlaklar, eğilen ağaçlar ve direkler, yoldaki taze taş ve çamur akıntısı, yamaçtan sızan bulanık su, duvarlarda çatlak. Kurallar: Heyelan işareti olan yamaç altında durulmaz, mola verilmez, kamp kurulmaz; heyelan bölgesi hızla ve tek tek geçilir; yağış devam ederken heyelan riskli yollara girilmez; kapanmış yol, kürekle "açılmaz" (yamaç hâlâ hareket ediyor olabilir); alternatif rota ya da bekleme. Dereli vadisinde selden sonra bazı yamaçlar günlerce hareket etti; konvoy, o bölümleri yalnızca kriz masasının onayıyla ve hızla geçti.

Sel Kurtarması

Sel bölgesinde saplanan ya da suya kapılan araçların kurtarılması, standart kurtarmadan farklıdır: Suyun içinde kurtarma yapılmaz (akan su, kurtarıcıyı da alır); araç, su çekildikten ya da durgun olduğu teyit edildikten sonra kurtarılır; halat hattı ve ankraj, sel sonrası zayıflamış zeminde yeniden değerlendirilir (oyulmuş yol kenarı, gevşemiş ağaç); vinç ve çift hat, çamura gömülmüş araç için standart; kurtarma sırasında yukarıdaki dere izlenir (seviye yükselirse kurtarma bırakılır); kurtarılan araç, su yutmuşsa marşa basılmaz (hidrolik kilit). 2020'de sel sonrası dere yatağına düşen bir yardım aracını, iki araç ve vinçle, dere yeniden kabarmadan önce çıkardık; o günkü karar, "önce araç güvenli mi, sonra kurtarma" sırasıydı.

Sel Mevsimi ve Uyarı Takibi

Karadeniz'de sel mevsimi yaz sonu-sonbahar (Ağustos–Ekim) ve ilkbahar kar erimesidir (Nisan–Mayıs); ancak sel, her mevsimde ani sağanakla gelebilir. Kulüp, meteorolojik uyarıları (turuncu ve kırmızı) takip eder; uyarı olan günlerde vadi rotaları iptal edilir, araçlar hazır tutulur ve kriz masasıyla iletişim açılır. Yayla rotasında sel işaretleri: Derenin bulanıklaşması ve hızlanması, yukarıda kararan gökyüzü, ani sıcaklık düşüşü, dere sesinin artması; bu işaretlerde vadi terk edilir ve yüksek zemine çıkılır. Sel, hava tahmini yazımızdaki "dere kuralı"nın en ağır halidir: Sabah geçilen dere, öğleden sonra sel olabilir.

Sel Sonrası Araç Bakımı

Sel bölgesinde çalışan araç, en ağır bakımı hak eder: Çamur ve moloz altında kalan her şey yıkanır (şasi, radyatör, frenler, jant içi, alt koruma); diferansiyel, şanzıman ve transfer yağları kontrol edilir (su karışması); hava filtresi değiştirilir (çamur ve nem); elektrik konektörleri kurutulur ve korunur; fren hatları ve hortumlar moloz hasarı için kontrol edilir; lastikler yanak kesiği ve gömülü metal için gözden geçirilir; kabin halısı sökülüp kurutulur (sel çamuru koku ve pas yapar); rulmanlar ve mafsallar yıkanır ve sezon sonunda kontrol edilir. Giresun selinden sonra araçlarımızın bakımı bir hafta sürdü; o bakım, araçların bir yıl sonra Kastamonu'ya gidebilmesinin nedeniydi.

Sel Bölgesinde Konvoy Düzeni

Sel sonrası lojistik konvoyu, yayla konvoyundan farklı düzenlenir. Araç sayısı 3–7 (daha büyük konvoy, dar ve hasarlı vadi yolunda tıkanır); en önde hafif ve yüksek bir keşif aracı (Jimny ya da yüksüz pikap) yolu yürüyerek ve sürerek kontrol eder; arkasında yüklü araçlar; en arkada vinçli kurtarma aracı. Her araç, öndekinin geçtiği hattı takip eder ve yol kenarına yaklaşmaz (oyulmuş kenar). Menfez ve köprülerde konvoy durur, keşif aracı yürüyerek kontrol eder, araçlar tek tek ve yavaş geçer. Yüklü araçlar, kasa yükü 700 kg'ı aşmayacak şekilde yüklenir; aşırı yük, sel sonrası yolda çökme riskini artırır. Telsiz raporu, her kilometrede: "Menfez geçildi, sağlam; ikinci köprü şüpheli, yürüyerek kontrol." Konvoy, kriz masasının verdiği köy listesini sırayla tamamlar; her köyde dağıtım kaydı tutulur ve bir sonraki köye geçilmeden kriz masasına bildirilir. Gece köyde kalınmaz; karanlıktan önce güvenli konaklama noktasına dönülür. Bu düzen, Giresun'da 6 ilçede eş zamanlı çalışan konvoylarımızın standardıydı.

Sel Kuralları: Cebe Sığan Özet

1. Akan suya girme; santim fark etmez.
2. Durgun suyu yürüyerek ölç; dip ve altındaki oyuğu kontrol et.
3. Yukarıdaki dere yağış alıyorsa bekle; seviye yükselir.
4. Sel sonrası yolu yürümeden sürme; menfez ve köprüyü kontrol et.
5. Yol kenarından değil ortasından, yavaş ve tek tek.
6. Heyelan yamacı altında durma; işaret varsa geçme.
7. Kriz masasının rotası ve görevi dışına çıkma.
8. Yük dengesi ve sınırı: ağırlar aşağıda, 700 kg üstü yok.
9. Gece sürüş ve dağıtım yok; gece yükle, sabah dağıt.
10. Suya kapılırsan aracı bırak, kıyıya çık; araç sonra.

Bu kuralların hiçbiri sel anında öğrenilmez; hepsi, sel mevsiminden önce, kulübün afet tatbikatlarında ve forumdaki afet bölümünde tekrarlanır. Sel geldiğinde aracın kabininde bir liste değil, refleks olmalıdır.

Saha Notu: Dereli'nin İlk Sabahı

23 Ağustos 2020 sabahı, kriz masası kararıyla Dereli vadisine ilk giren araçlarımız, ilçe merkezinde asfaltın yerinde dere yatağı buldu. Konvoy, vadi yolunu yürüyerek keşfetti: İki menfez oyuk, bir köprü ayağı zayıf, yolun yarısı çamur altında. Yükler yeniden dengelendi, basınçlar düşürüldü ve konvoy, yürüme hızında, gözcüyle ve tek tek yukarı köylere doğru ilerledi. İlk köye ulaşmak 3 saat sürdü; yol, normalde 25 dakikaydı. Köyde su ve gıda dağıtıldı; dönüşte bir araç, oyulmuş yol kenarında arka tekerleğiyle çöktü ve kinetik halatla çıkarıldı. O akşam kriz masasına verilen rapor, ertesi gün diğer konvoyların brifingi oldu; on gün boyunca aynı yöntem, altı ilçede tekrarlandı. İlk sabahın dersi, kulübün sel kuralı olarak kaldı: Sel sonrası yol, yürünmeden sürülmez.

Sık Sorulan Sorular

Kaç santim sel suyuna girilir? Akan suya girilmez, santim fark etmez. Durgun ve ölçülmüş su için standart kurallar.

Snorkelli araç sel suyuna girebilir mi? Hayır; snorkel hava girişini korur, sürüklenmeyi ve yüzmeyi engellemez.

Sel sonrası yol ne zaman güvenlidir? Kriz masası ve karayolları açıkladığında; ve o zaman bile menfez-köprü kontrolüyle.

Sel bölgesine yardım götürmek istiyorum, nasıl? Bireysel gitmeyin; akredite dernek ve kriz masası koordinasyonuyla, hazırlıklı ve konvoyla. Kulübün afet bölümünden bilgi alın.

Aracım sel suyuna kapılırsa? Camlar açık, kemer çözük, kıyı tarafından çıkın, akıntıyla çapraz yüzün; aracı kurtarmaya çalışmayın.

Sonuç

Sel afetinde 4x4 aracın gücü, suya girmekte değil, girmemeyi bilmekte ve sel sonrası yolu okumaktadır. Akan suya asla; durgun suya ölçerek; sel sonrası yola yürüyerek; menfez ve köprüye kontrolle; heyelan yamacı altına hiç; kurtarmaya önce güvenlik. Giresun'da on gün, Kastamonu'da bir hafta; sıfır kaza ve yüzlerce koli yardım, bu kuralların sonucudur. Sel mevsimi geldiğinde uyarıları takip edin, aracınızı hazır tutun ve kriz masasının çağrısını bekleyin. Üye olun, afet eğitimlerinizi tamamlayın ve sel yolu götürdüğünde konvoyun içinde, kuralları bilen bir sürücü olun.